Tupai yang mana satu haram dimakan?

Tupai Muncung vs Tupai Sebenar: Bukan Sekadar Rupa Sama, Hukum Makan Pun Ada Perbahasan!

Isu pemakanan sinjab (سِنْجَاب) iaitu istilah bahasa Arab bagi tupai (khususnya squirrel / tupai pokok), merupakan antara perbincangan yang menarik dalam fiqh Islam.

Kalau anda nampak seekor haiwan kecil berlari di tepi rumah atau di dalam hutan, kemungkinan besar anda akan terus panggil ia "tupai". Tetapi tahukah anda bahawa tidak semua haiwan yang nampak macam tupai sebenarnya adalah tupai?

Dalam dunia zoologi, terdapat dua kumpulan yang sering mengelirukan orang ramai iaitu Tree Shrew (Tupai Muncung) dan Squirrel (Tupai Sebenar). Walaupun rupa mereka hampir sama, hakikatnya mereka datang daripada keturunan yang berbeza sama sekali.

Treeshrew: "Sepupu Jauh" Primat

Treeshrew tergolong dalam order Scandentia. Dari sudut evolusi, kumpulan ini lebih dekat dengan primat berbanding tikus.

Antara saudara terdekat mereka ialah:

• Kubung atau Flying Lemur (Colugo)
• Lemur
• Bushbaby (Galago)
• Tarsier
• Monyet dan mawas

Sebab itu ramai saintis menganggap treeshrew sebagai salah satu mamalia yang penting untuk memahami evolusi awal primat.

Di Malaysia, antara spesies yang biasa ditemui ialah tupai muncung biasa (Tupaia glis) dan tupai muncung besar (Tupaia tana).

Squirrel: Tupai Sebenar Dalam Keluarga Rodent

Berbeza dengan treeshrew, squirrel tergolong dalam keluarga Sciuridae di bawah order Rodentia.

Maknanya mereka sebenarnya saudara kepada:

• Tikus
• Chipmunk
• Prairie Dog
• Marmot
• Tupai Terbang

Squirrel mempunyai ciri utama haiwan mengerat iaitu gigi kacip yang sentiasa tumbuh sepanjang hayat.

Macam Mana Nak Bezakan?Panjang

• Perbezaan Antara Tree Shrew (Tupai Muncung) dan Squirrel (Tupai Sebenar)

  Ciri	Tree Shrew (Tupai Muncung)	Squirrel (Tupai Sebenar)
  Order Sains
  Hubungan Evolusi	Lebih rapat dengan kumpulan mamalia dalam superorder Euarchonta yang turut merangkumi primat dan colugo.	Ahli kumpulan haiwan pengerat yang merangkumi tikus, memerang, landak raya dan tupai.
  Bentuk Muncung	Panjang, tajam dan runcing. Sesuai untuk mencari serangga di celah daun serta rekahan kayu.	Lebih pendek dan membulat. Sesuai untuk menggigit dan mengendalikan biji benih atau kacang.
  Gigi Depan	Gigi hadapan bersaiz normal dan tidak tumbuh berterusan.	Mempunyai gigi kacip yang sentiasa tumbuh dan perlu diasah melalui aktiviti mengerat.
  Diet Utama	Serangga, cacing, labah-labah, buah-buahan lembut dan nektar.	Kacang, bijian, buah keras, pucuk tumbuhan dan kadangkala serangga kecil.
  Cara Mencari Makanan	Banyak mencari makanan di tanah hutan, bawah semak dan batang pokok rendah.	Lebih aktif mengumpul makanan di atas pokok dan menyimpan stok makanan.
  Zon Habitat	Lantai hutan, semak dan kawasan hutan tropika Asia Tenggara.	Kanopi pokok, taman, hutan dan kawasan bandar di pelbagai benua.
  Taburan Geografi	Terutamanya di .	Terdapat hampir di seluruh dunia kecuali beberapa kawasan seperti Australia (secara semula jadi) dan Antartika.
  Rupa Keseluruhan	Badan langsing dengan muncung yang jelas memanjang.	Badan lebih gempal dengan ekor lebat dan muka yang lebih bulat.
  Gelaran Umum	Digelar "tupai muncung", tetapi sebenarnya bukan tupai sebenar.	Tupai sebenar yang tergolong dalam keluarga .

  Ringkasan Mudah

  Tree Shrew (Tupai Muncung) nampak seperti tupai kecil, tetapi sebenarnya bukan ahli kumpulan tupai. Ia lebih menyerupai pemburu serangga yang aktif di lantai hutan.

  Squirrel (Tupai Sebenar) pula ialah haiwan pengerat yang mempunyai gigi kacip sentiasa membesar dan sangat mahir memanjat pokok serta memakan kacang dan bijian.

  Pendek kata:

  Semua squirrel ialah tupai sebenar, tetapi tree shrew hanyalah "tupai" pada nama dan rupa luaran sahaja. Mereka berasal daripada cabang evolusi yang berbeza iaitu monyet.

Hadis Mengenai Haiwan Bertaring

Apabila membincangkan hukum memakan haiwan seperti treeshrew atau tupai, ulama biasanya merujuk kepada hadis mengenai haiwan bertaring.

Rasulullah SAW bersabda:

كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ فَأَكْلُهُ حَرَامٌ

Maksudnya:

"Setiap binatang buas yang mempunyai taring maka memakannya adalah haram."

(Hadis riwayat Muslim)

Hadis ini menjadi asas utama perbincangan hukum haiwan liar dalam fiqh Islam.

Pandangan Mazhab Empat

Mazhab Hanafi

Ulama Hanafi umumnya mengharamkan kebanyakan haiwan liar yang dianggap jijik atau pemangsa.

Bagi tupai, terdapat pandangan yang cenderung kepada makruh tahrimi atau haram kerana ia tidak termasuk haiwan yang biasa dimakan masyarakat Arab.

Mazhab Maliki

Mazhab Maliki lebih luas dalam soal haiwan darat.

Prinsip mereka:

"Asal bagi haiwan darat adalah halal kecuali ada dalil yang mengharamkannya."

Sebahagian ulama Maliki mengharuskan tupai kerana bukan haiwan pemangsa.

Mazhab Syafi'i

Mazhab Syafi'i memandang tupai sebagai haiwan yang halal dimakan kerana tidak termasuk haiwan bertaring yang memburu mangsa.

Ramai ulama Syafi'iyyah memasukkan tupai dalam kategori haiwan yang harus dimakan.

Mazhab Hanbali

Mazhab Hanbali juga mempunyai kecenderungan yang hampir sama dengan Syafi'i.

Jika haiwan itu bukan pemangsa dan tidak termasuk kategori yang diharamkan secara jelas, maka hukumnya harus.

Pandangan Ulama Syiah Zaidiah

Dalam fiqh Zaidiah, asas hukum makanan juga merujuk kepada nas al-Quran dan hadis.

Kebanyakan ulama Zaidiah mengharamkan haiwan pemangsa yang bertaring, tetapi haiwan kecil bukan pemangsa seperti tupai tidak termasuk dalam kategori tersebut. Oleh itu terdapat pandangan yang mengharuskannya selagi tidak memudaratkan dan disembelih mengikut syarak apabila diperlukan.

Kalam Ulama

Imam al-Nawawi daripada mazhab Syafi'i menyebut bahawa haiwan yang tidak termasuk dalam kategori pemangsa dan tidak ada dalil khusus mengharamkannya kembali kepada hukum asal yang harus.

Imam Ibn Qudamah daripada mazhab Hanbali juga menjelaskan bahawa haiwan yang tidak memburu dengan taring serta tidak terdapat nas pengharamannya secara khusus adalah halal.

Dalam mazhab Maliki, Imam Ibn Abd al-Barr menyatakan bahawa hukum asal haiwan darat adalah harus sehingga datang dalil yang mengharamkannya.

Pandangan 1: HALAL (Mazhab Syafi'i & Mazhab Hambali)

​Ini adalah pandangan rasmi dalam Mazhab Syafi'i (iaitu mazhab utama di Malaysia) serta Mazhab Hambali.

• ​Alasan: Tupai dianggap sebagai haiwan yang baik (tayyibat) dan tidak termasuk dalam kategori haiwan bertaring yang dilarang (kerana giginya untuk mengerat tumbuhan, bukan memangsa). Ia disamakan dengan Yarbu' (tikus jerboa) yang dihalalkan oleh sebahagian sahabat Nabi.
• ​Nota Imam al-Nawawi (Ulama Besar Mazhab Syafi'i): Beliau menegaskan dalam kitab Al-Majmu' bahawa menurut pandangan yang sahih dalam mazhab, memakan tupai adalah halal.

​Pandangan 2: HARAM (Mazhab Hanafi)

• ​Alasan: Mazhab Hanafi mengharamkan tupai kerana mereka menggolongkannya dalam keluarga haiwan mengerat (rodentia) yang menyerupai tikus. Di dalam Islam, tikus adalah haiwan Fasiq (perosak) yang diperintahkan untuk dibunuh, maka semua haiwan yang sejenis atau menyerupainya adalah haram dimakan.

​Pandangan 3: MAKRUH (Sebahagian Ulama Mazhab Maliki)

• ​Alasan: Terdapat pandangan dalam Mazhab Maliki yang memakruhkannya kerana sifatnya yang meragukan (berada di antara haiwan mengerat yang kotor dengan haiwan herba yang bersih).

Jadi, Halal atau Haram?

Secara ringkasnya:

• Treeshrew (Tupai Muncung): Tiada nas khusus yang mengharamkannya. Hukumnya menjadi medan ijtihad ulama berdasarkan sifat haiwan tersebut. Tetapi sifat giginya bertaring dan mencari makan dengan taringnya membuatkan ramai ulama nusantara mengharamkannya.
• Squirrel (Tupai Sebenar): Sebahagian besar ulama Syafi'i, Hanbali dan sebahagian Maliki cenderung kepada hukum harus kerana ia bukan haiwan pemangsa bertaring. Ianya haiwan yang bergigi kacip.

Namun begitu, di Malaysia haiwan ini bukan makanan kebiasaan masyarakat. Oleh itu ramai umat Islam memilih untuk meninggalkannya tanpa menganggapnya haram secara mutlak.

Berikut adalah pecahan haiwan tersebut mengikut kumpulan biologi yang betul, kerana dari segi sains, treeshrew (tupai muncung) dan squirrel (tupai sebenar) berada dalam keluarga dan order yang berbeza:

​1. Keluarga Treeshrew (Keluarga Tupai Muncung / Order Scandentia)

​Walaupun dinamakan "tupai" dalam bahasa Melayu, haiwan dalam kumpulan ini sebenarnya bukan jenis tikus atau tupai sebenar (rodent). Ia lebih dekat dengan primat (keluarga monyet) dari segi evolusi.

• ​Tupai Tanah (Tupaia tana)
• ​Tupai Akar (Tupaia glis)

​2. Keluarga Squirrel (Tupai Sebenar / Keluarga Sciuridae / Order Rodentia)

​Ini adalah kumpulan tupai sebenar yang merupakan haiwan mengerat (rodent).

• ​Tupai Lengkuas / Kericik (Exilisciurus exilis)
• ​Tupai Biji Nangka (Rhinosciurus laticaudatus)
• ​Tupai Gading (Callosciurus prevostii)
• ​Tupai Belang (Lariscus spp.)
• ​Tupai Kerawak Hitam (Ratufa bicolor)
• ​Tupai Kampung / Kelapa (Callosciurus notatus)

Kesimpulan

Walaupun treeshrew dan squirrel nampak hampir sama, hakikatnya mereka datang daripada "keluarga" yang berbeza. Treeshrew lebih rapat kepada kumpulan primat manakala squirrel ialah haiwan mengerat yang berkait dengan tikus dan marmot.

Dari sudut hukum pula, kebanyakan perbahasan ulama tertumpu kepada sama ada haiwan itu tergolong sebagai pemangsa bertaring atau tidak. Oleh sebab tupai bukan pemangsa dan tiada dalil khusus yang mengharamkannya, ramai ulama menganggap ia halal dimakan, walaupun bukan makanan yang lazim dalam masyarakat Islam di Malaysia.

Jadi selepas ini, kalau nampak haiwan bermuncung panjang mengais daun di lantai hutan, jangan terus panggil ia tupai. Besar kemungkinan itu sebenarnya seekor treeshrew — "sepupu jauh" kepada primat yang sedang menyamar sebagai tupai!